lunes, 17 de mayo de 2021

Presencia literaria en la serie “El desorden que dejas” (V)

 Una de las alumnas más entusiastas de las clases de literatura, Nerea, le comentará a Raquel cómo había sido la primera clase de Viruca (Capítulo 2, m.3): les explicó que la literatura era dolor que emana del interior más oscuro de cada uno, y les pidió que escribiesen sobre algo que les doliese; Raquel les menciona a Tom Spanbauer (Idaho, 1946) como escritor perteneciente a esa forma de entender la literatura. El escritor americano creó el concepto de escritura peligrosa (“dangerous writing”) desarrollada en su propio taller de escritura, invitando a escribir sobre temas que causan miedo o vergüenza al escritor, predominando la primera persona y tabúes culturales como principales temas.

Justo después de la cabecera (con una sugerente canción de Xoel López) del capítulo aparece Viruca impartiendo esa primera clase suya, en la que introduce una cita del Dalái Lama (Capítulo 2, m.5) “Cuando conozcas a alguien míralo a los ojos y sé amable, porque dentro de él siempre se está librando una batalla” (la cita está tomada de un texto de Spanbauer “La escritura peligrosa es escribir y mentir”), lo que le sirve para explicar que escribir tiene que ver con eso, con resolver nuestras batallas interiores, muchas veces dolorosas, y escribir es eso contar lo que nos duele, aunque nos dé vergüenza, pero tenemos que ser valientes aunque corramos un riesgo. La literatura apela a nuestras miserias, a nuestro dolor, a nuestros miedos. Escribir es asomarse a un abismo. Dalái Lama es el título que recibe el líder espiritual del budismo tibetano.

domingo, 16 de mayo de 2021

Presencia literaria en la serie “El desorden que dejas” (IV)

A continuación, Raquel iniciará su clase (Capítulo 1, m. 50) con un comentario de texto sobre “Los Pazos de Ulloa”(1886) de Emilia Pardo Bazán (A Coruña, 1851-Madrid, 1921), destacando el discurso feminista de la escritora gallega. La escritora usaba con frecuencia el lema latino “De bellum luce”(la luz en la batalla) que reflejaba su lucha por su libertad frente a una sociedad opresiva, vivió transgrediendo normas en una sociedad profundamente machista. Este obra reaparece (Capítulo 2, m.2) para comentar la nueva profesora la corrección de la prueba del primer día, lo que llevará a los alumnos a cuestionar que la profesora haya podido sacar alguna conclusión a partir de sus comentarios de ese texto. Será una lectura en clase que continuará en el siguiente capítulo, donde les manda leer las dos primeras páginas del segundo capítulo (Capítulo 2, m.44). Raquel mandará nuevamente leer en voz alta (Capítulo 5, m.22) a una alumna en la página 32 de esta novela: “Otra vez haga el favor de dar dos golpes en la  puerta antes de entrar”. Estamos en el capítulo III del Tomo 1º. Esta novela ejemplifica la corriente naturalista dentro de la estética realista de finales del siglo XIX: retrata la decadencia de un pazo gallego y las gentes que allí habitan. Tendrá continuidad en la obra “La madre naturaleza”.

sábado, 15 de mayo de 2021

Presencia literaria en la serie “El desorden que dejas” (III)

 En la primera clase que vemos de Viruca (Capítulo 1, minuto 9) hará una prueba a su alumnado que consiste en que reflexionen libremente sobre estos versos de Sylvia Plath (Boston, 1932 –Londres, 1963):

“Morir es un arte

Como todo yo lo hago excepcionalmente bien

Tan bien que parece un infierno

Tan bien que parece de veras,

Supongo que cabría hablar de vocación.”

(Dying / is an art, like everything else,/ I do it exceptionally well. / I do it so it feels like hell. / I do it so it feels real./ I guess you could say I´ve a call.)

Ante la extrañeza del alumnado por la temática de los versos Viruca les plantea si este poema pude ser un grito de auxilio o si está anunciando su  muerte, ya que la poeta terminará suicidándose; un alumno parece relacionar estos extraños versos con algunas circunstancias que lo implican a él y a la profesora, y de las que de momento nada saben los espectadores. Esta idea reaparecerá al final de la serie (Capítulo 7, m.18) donde siguen comentando el poema.

Cuando Sylvia Plath tenía treinta años su marido, su gran amor, la abandona y ella cada vez va deprimiéndose más buscando refugio en la literatura. Con varios intentos de suicidio, este será un tema presente en sus versos. En su única novela, “La campana de cristal” relata los estremecedores sentimientos de una persona que piensa en suicidarse. La relación es evidente con el final de Viruca.

Raquel en su primera clase pregunta a sus alumnos/as sobre los libros que estaban leyendo en clase (Capítulo 1, m. 49): Sylvia Plath, Sándor Márai, Stefan Zweig, todos ellos escritores que terminaron sus días suicidándose, lo que les lleva al alumnado a cuestionarse si Viruca intentaba enviarles algún mensaje. 

Sándor Márai (Kosice,1900-California, 1989) narrador, dramaturgo y periodista húngaro. Parte de su obra recrea el ambiente europeo cosmopolita y decadentemente burgués de la época de entreguerras cuajadas de pensamientos brillantes en las que destacan largas conversaciones y densos monólogos. Destacamos su autobiográfica “Confesiones de un burgués”.

Stefan Zweig (Viena, 1881- Petrópolis, Brasil, 1942) intelectual austríaco testigo de la vida en Europa en las primeras décadas del siglo XX, huyó del nazismo aunque finalmente terminó suicidándose junto a su mujer ante el terrible panorama que imaginaba con la consolidación de Hitler en el poder. Destacamos su libro “Momentos estelares de la humanidad” donde se centra en los acontecimientos históricos más importantes de la humanidad desde su punto de vista.

 

viernes, 14 de mayo de 2021

Presencia literaria en la serie “El desorden que dejas” (II)

 Centrémonos ahora en todas las referencias literarias que aparecen, a lo largo de la serie, fundamentalmente en las clases de literatura de un grupo de segundo de bachillerato que tendrán como profesoras a las protagonistas.

La primera obra que aparece es “Nubosidad variable” de Carmen Martín Gaite (Capítulo 1, minuto 5). Cuando Raquel y su pareja están con los preparativos en su piso de Coruña para irse a Novariz, él está seleccionando algunos de los libros que llevarán y le pregunta a Raquel cuál de las tres ediciones de “Nubosidad variable” quiere llevarse. Novela epistolar de 1992 que tiene como protagonistas a dos amigas de la adolescencia cuya relación se vio afectada por el hecho de enamorarse del mismo chico, años después se reencuentran y recuperan su amistad mediante esas cartas. ¿Será un guiño a las dos mujeres que protagonizan “El desorden que dejas”?, que aunque no llegan a coincidir en la realidad más que en el hospital de A Coruña debido al ingreso de sus respectivas madres se presentan por momentos como un desdoble una de la otra, compartiendo espacios, acciones…. Carmen Martín Gaite (Salamanca, 1925 – Madrid, 2000) fue una de las escritoras españolas más importantes de la segunda mitad del siglo XX. Y por cierto destacar que sus abuelos maternos era de Ourense, provincia en la que también nació su madre. Ella pasaba los veranos de su infancia en San Lorenzo de Piñor (Barbadás), a cinco quilómetros de la capital de la provincia. De ahí surge su vinculación con Galicia y su cultura, que tienen presencia en sus obras “Las ataduras” y “Retahílas”. David González Couso publicó recientemente un libro en el que recoge la relación de la escritora con la provincia que centra las localizaciones de esta serie: “El rastro del verano: Itinerarios para leer a Carmen Martín Gaite”.

jueves, 13 de mayo de 2021

Presencia literaria en la serie “El desorden que dejas” (I)

 En la serie española “El desorden que dejas” estrenada en Netflix en 2020 la literatura tiene una presencia importante. Su guión parte de una novela homónima (publicada en 2016 por la editorial Espasa y que se alzó con el premio Primavera de Novela de ese año) de su mismo creador, Carlos Montero, natural de Celanova (Ourense).

Sus protagonistas son dos profesoras de literatura, Raquel, que viene a sustituir a “Viruca” (así se conocía a Elvira, una profesora de literatura gallega que tuvo Carlos Montero cuando estudió, precisamente, en ese instituto), que se suicidó semanas antes, que trabajan en el instituto de Novariz (trasunto de Celanova, y formado a partir de las terminaciones de Celanova y Allariz). Raquel investigará las turbias circunstancias que envuelven la muerte de su predecesora, y en las que intervienen ciertos alumnos suyos.

La serie está rodada en Galicia, con especial protagonismo para la provincia de Ourense: Celanova (el instituto Celso Emilio Ferreiro, que toma el nombre de un destacado poeta gallego, ubicado en el Monasterio de San Rosendo es uno de los más hermosos de Galicia; la cafetería que está enfrente del instituto, Bohemia en la realidad), la Ribeira Sacra y los cañones del Sil, las termas de Bande, Allariz y Ribadavia.

 También tiene presencia la ciudad de A Coruña (ciudad donde vive Raquel antes de ir a trabajar como profesora; la biblioteca de la Escuela de Idiomas que se convierte en la sala de profesores del instituto) y algunos de los montes y paisajes de su provincia, como el de Chelo, en Coirós.

En la serie aparecen constantemente lugares repletos de libros: las estanterías de las casas de Raquel y Viruca, la biblioteca y la sala de profesores del instituto; incluso en una escena del primer capítulo sirven de soporte para apoyar una copa de vino mientras se relaja en la bañera la actriz Inma Cuesta.

Otro guiño literario que aparece en la trama es que la pareja de Raquel trata de ser escritor aunque se acabe convirtiendo en empresario de la hostelería.

miércoles, 12 de mayo de 2021

El desorden que dejas. Serie de Netflix.

 

Miniserie orixinal de Netflix estreada na súa plataforma en decembro de 2020 está basada na novela homónima de Carlos Montero, que transcorre en Novariz (fusión das terminacións de Celanova e Allariz).

Rodada basicamente na provincia de Ourense.

Episodios: 8, cunha duración de 50m cada un.

Dirección; Carlos Montero (creador), Silvia Quer e Roger Gual.
Guion: Carlos Montero, Javier Holgado, Andrés Seara
 
Música: Lucio Godoy, Ricardo Curto. Canción: Xoel López.
 
Fotografía: Isaac Vila.
 
Reparto: Innma Cuesta, Bárbara Lennie, Tamar Novas.

martes, 11 de mayo de 2021

El desorden que dejas

 

                                      Carlos Montero. El desorden que dejas. Ed. Espasa. 2016.

lunes, 10 de mayo de 2021

Atlas

" Los años han llenado de historia los relieves,

han diseñado un rostro para cada país.

Sin embargo, aún sientes el vértigo del niño

que, al hojear el atlas, se ha quedado dormido,

y el sueño le ha llevado muy lejos de su casa." 

Pelayo Fueyo 

Revista "Litoral". Nº: 244. La ciudad.(En las artes y la literatura). Año 2007, pág.106.

domingo, 9 de mayo de 2021

Escritura desde as Penas Libres

Hai terras fértiles. En calquera clase de produto que dea a terra. Se a terra é rica o normal é que dea bos froitos. Hai terras fértiles en artistas,  outras prefiren especializarse aínda máis, por exemplo, en escritores. En Auria sabemos ben diso. E nas terras da provincia tamén. Vilardevós, outro exemplo.

A oitenta quilómetros de Auria, apenas a un hora de coche (non sempre foi así) atopamos este concello que non chega aos dous mil habitantes na actualidade, terra que sofre a traxedia da despoboación, como todo o rural galego. Vilardevós, protexida pola serra das Penas Libres. Vilar dos bos, dos bos escritores, que ao longo do tempo foi dando plumas exquisitas, sen dúbida, a influencia das penas graníticas, lousas, cuarcitas e xistos incidiron no carácter libertario e rebelde que domina aos seus escritores. Tamén neles parece ser unha constante marchar de alí na procura de novas terras e con afán de descubrir novos mundos. Pero sempre, desde a distancia, presumindo seu Vilardevós natal.

O último exemplo, Juan Tallón, nado nesa vila en 1975, escritor e gran coñecedor e divulgador da boa literatura. No final da súa última obra, “Rewind”, aparece o nome do seu pobo como lugar de escritura.

Xaime Noguerol, nado en 1950, está intimamente ligado coa aldea de Arzádegos. Participou directamente nos anos da movida madrileña movéndose na contracultura, con varios poemarios en castelán, un disco e autor dalgunhas letras de cancións famosas de Miguel Ríos, Luz Casal ou Burning. Actualmente escribe no diario La Región unha sección ocasional na que retrata o ambiente máis escuro e alternativo da cidade das Burgas, de historias raianas con Portugal nas terras de Verín e Vilardevós ao tempo que vai lembrando a súa vida aventureira.

Silvio Santiago, nado en Vilardevós en 1903 foi o escritor que consagrou o seu pobo na literatura na súa obra homónima publicada no ano 1961 despois de regresar a Galicia tras varias décadas exiliado en Caracas, a onde fuxiu despois da Guerra Civil do 36, onde desenvolveu un gran traballo a prol da cultura galega, e desde onde mantivo contacto cos mellores escritores galegos da súa época como Otero Pedrayo ou Blanco Amor. Ten outra novela póstuma, “O silencio redimido”(1976) onde recrea a fuxida desde a súa vila natal até Venezuela escapando dos fascistas.

Será en “Villardevós” onde Silvio Santiago nos descubra outros escritores do seu pobo.

Jacinto Santiago, (Jacinto Eloy Santiago García) naceu  en Arzádegos en 1894, mestre de profesión, escribiu en distintos xornais coma La República ou La Zarpa, dos que mesmo chegou a ser director. Foi asasinado polos fascistas en Vilariño Frío (Montederramo) o un de novembro do 36. Juan Tallón publicou no ano 1998 un libro sobre el: “Jacinto Santiago. Escenario grotesco e exemplar”.

Volvendo a Tallón e a Santiago, é curioso que en “Villardevós” aparece un zapateiro que se chamaba tamén Juan Tallón (vese que o apelido é frecuente pola zona), do que descoñecemos se existe algún parentesco.

Manuel Núñez González nace en 1885 en Vilardevós e morre tamén alí en 1917. Traballou como rexistrador da propiedade e publicou varios libros de poemas como “Salaios. Versos gallegos” (1895) ou “Efusivas” (1908). Ademais publicou contos en distintas publicacións como “O tío Marcos da Portela”, algúns baixo o seudónimo de Ma-nu-gon.

Menos sabemos de Vicente Luis Méndez, apenas o que Silvio Santiago nos conta del: “comenzóu tamén de salesiano e rematou sendo escritor e poeta de nostálxicas delicadezas. Morréu en Buenos Aires”. Apenas recuperamos dous títulos seus: "Versos a los barcos grises" (Bos Aires, 1937) e "Los mariscos: Elogio de las cuatro madres" (1938). 

Outro xornalista que se cita e do que só temos noticias por Silvio é Joaquín González, o corresponsal en Vilardevós polos anos 30 do século pasado e que inmortalizou nas páxinas do xornal da cidade o último enterro da sardiña celebrado no pobo, xusto antes da guerra civil.

Non queremos rematar sen citar outros nomes que se citan no final de “Villardevós” e que naceron en concellos próximos: Augusto Assia, nado na Mezquita en 1904, importante xornalista tanto en prensa galega como española e que ten bastantes libros publicados, destacando aquí a súa primeira novela, a única escrita en galego, “Xelo, o salvaxe” (1926); e Ánxel Romero Cerdeiriña, nado en Urdiñeira-Riós, foi un dos fundadores do Seminario de Estudios Galegos en 1923 e autor dunha única narración literaria, “O karma de Farruco Filgueira” publicada en 1926 na editorial Lar.

 

sábado, 8 de mayo de 2021

Metáfora

 Villardevós, metáfora das miles de aldeas galegas abandonadas ao esquecemento. Manoliño, anxo do paraíso, guía pola viaxe melancólica da memoria a aqueles tempos que nunca retornarán, pero que sempre se poderán lembrar nas páxinas da obra de Silvio Santiago. Vilardebós, Caracas, Vilardevós. A felicidade da infancia enraizada na terra propia, o exilio obrigado, marchar de Vilardebós, e sumar anos que non teñen volta atrás. Só a escritura ten a chave para amosar de novo aqueles anos idealizados o resto das nosas vidas. A infancia degustada desde a distancia. Recreada desde a memoria.

Porque Vilardevós é unha idealización da Galicia rural, ou máis ben un ideal que queremos conservar todos aqueles que fomos felices no descubrimento da terra, dos ríos, das montañas, das xentes, dos animais, das lendas, do namoramento, das festas, da amizade... da esencia da vida asociada a un topónimo, cadaquén sabe o seu, cadaquén leva na súa alma o topónimo da súa infancia, no seu corazón, pero todos se identifican con Vilardevós. Vilardevós metáfora da infancia. Vilar dos bos, porque a boa xente vive eternamente nas terras dos seus antergos.

viernes, 7 de mayo de 2021

Comenzan a ensombrecer

 "... E por entre medias destas paraxens, os moitos vales do termo: Val de Meniños, Val dos Vellos, Val da Madre, Val da Marta, Val de Martiño, Val de Condiño, Val das Goteiras, Val da Costa, Val do Ferro, Val de Fental, Val de Regueiro, Val do Campo, Val dos Maios, Val de Castiñeiras, Val da Igresia, os Sete Vales...

No atardecer craro, nidio, de febreiro, dende o cumio da serra, Manoliño contempra finalmente o pobo. Alí está, aos seus pes, envolto na mesma paisaxe, ben colocado, xirando á procura do último sol coma un reló de pedra con agullas de álbores, sinalando o fin do día na esfera verde dos centeos, que comenzan a ensombrecer."

Silvio Santiago. Villardevós, Ed. Galaxia. Biblioteca Básica da Cultura Galega,  nº 40; 1982. Páx. 190-191.

jueves, 6 de mayo de 2021

Melancolías

 "Manoliño arrecada máis a vista e olla somentes as terras perteñecentes ao lugar mesmo de Vilardebós. Montes, cañadas, lombeiros e ribeiras que el coñece moi ben, coa súa toponimia incrusive. Ollando pra estes sitios a súa ialma atéigase de melancolías: Por todos eles corréu e discorréu a súa infancia en pasatempos e divertimentos. Manolíño síntese neno e do seu peito deixa voar o rapaz que fora. Desvaído coma home, vese de cativo xogando e rexoubando pola Pala de Pereiros, pola Mallada, pola Casa dos Mouros, pola Touza de María Manta, pola Pedra do Tendeiro, polo Cotorrón, pola Ribeliña, polo Carqueixal, polo Campelo, pola Pedra da Golada, polas Míllaras, polo Bertolucido, pola Cabaxe da Pena, polas Barxas, polos Sueiros, polas Sínsoas, polo Campalto..."

Silvio Santiago. Villardevós, Ed. Galaxia. Biblioteca Básica da Cultura Galega,  nº 40; 1982. Páx. 185-186.

miércoles, 5 de mayo de 2021

Son os seus nomes...

 "Pola vertente Este da serra de Penas Libres, onde está neste intre Manoliño, déitase a aldeia de Terroso, e á esquerda de Terroso, os pobos chamados da Terra de Arriba. Algúns deles áchanse en ladeiras, cabancos e barrancos que nin xiquera se ven. Son os seus nomes: Soutocovo, Tomonte, Arzoá, Berrande, Santa Comba, Trave, Moialde, Rexosende, Lamasdeite e Soutochao."

Silvio Santiago. Villardevós, Ed. Galaxia. Biblioteca Básica da Cultura Galega,  nº 40; 1982. Páx. 190.

martes, 4 de mayo de 2021

Esquecido e isolado

 "Manoliño pousa agora os ollos no termo municipal de Vilardebós. A treitos vese a estrada coma unha cinta amarela que vai cara Verín. A unha banda e a outra da estrada amóstranse as aldeias as nomeadas da Bemposta, Osoño, Hospital, Devesa, Flaira, Santa María, Villardeciervos, Veiga das Meás, Bustelo, Moimenta e doña Elvira. Do outro lado, á esquerda de doña Elvira, está Enxames; e máis á esquerda de Enxames, apínase Vilarello. Manoliño torna os ollos á dereita e descobre, encravado no termo municipal do Riós, o lugar de Feilas, esquecido e isolado."

Silvio Santiago. Villardevós, Ed. Galaxia. Biblioteca Básica da Cultura Galega,  nº 40; 1982. Páx. 189-190.

lunes, 3 de mayo de 2021

Estensas lonxanías

 "Un día -non fai moitos meses- Manoliño saíu de caza co José do Ramiro. (...)

Era unha tarde crara, nidia, de febreiro. Nunca até alí tiña reparado nas estensas lonxanías, nin atinguido a grandura do municipio, nin visto dunha soia ollada as terras particulares de Vilardebós, nin descuberto aos seus pes a fermosura do pobo. Afundíu a vista no horizonte e foi xirando os seus ollos en panorámicas concéntricas. E víu, pola banda Oeste, a serra do Larouco, o alto das Estivadas, o castelo de Monterrei e o val de Chaves. Polo Noroeste e polo Norte, a serra de San Mamede, de grandes neves; a do Invernadeiro, de moitas corzas; os montes de Agudiña, de abondosa caza; as Portelas de Padornelo e Canda, dos boletíns metereolóxicos; as terras da Mezquita, onde nacéu Augusto Assia. Máis acá, as Ventas da Barreira e Riós, lugares onde se criaron Romero Cerdeiriña e García Portela, parentes de Manoliño. Polo Este, amontóanse lombeiros portugueses, dos Distritos de Braganza e Vila Real. E polo Sur, érguese o Marco da Cota, onde remata Hespaña, coma xa se sinalóu."

Silvio Santiago. Villardevós, Ed. Galaxia. Biblioteca Básica da Cultura Galega,  nº 40; 1982. Páx. 188-189.

domingo, 2 de mayo de 2021

As serenatas

 "Andaba famento e esfarrapado. Un bo día regaláronlle un traxe usado de corte, que lle quedaba á medida. Saíu á rúa con el, e un veciño, ao velo, díxolle:

 -¡Benito! ¡Ai que goapo estás! Pareces o forense de Verín.

E, dende entón, o Benito foi Forense pra todo o mundo. Fai unhos meses dicíalle ao Manoliño:

-O alcume de Forense gustóume tanto, que, pra que mo siguiran chamando, botéi arreo o traxe "novo"; e desde entón, empeñéime en vestir coma os señoritos. (...)

O Forense é o xefe da mocedade de Vilardebós, e é tamén quén orgaíza as serenatas."

Silvio Santiago. Villardevós, Ed. Galaxia. Biblioteca Básica da Cultura Galega,  nº 40; 1982. Páx. 187.

sábado, 1 de mayo de 2021

Esta sopiña

"Un día o Alfonsito e máis tres veciños foron a Ourense. Pra ter algo que contar no pueblo á volta da cidade, e como un día era un día, acordaron xantar no hotel Roma. Metéronse no comedor, sentáronse ben sentados, e pediron pola carta. Tres deles elexiron a única cousa que entenderon da lista, aínda que non de todo: merluza con mahonesa. O cuarto, José da tía Inacia, botóuse a ser home de mundo , e pidíu unha vieira. O camarero sirvíu o pedido, e deixóu a salseira da mahonesa diante do Alfonsito. O Alfonsito ollóu pra a mahonesa con receo.

-¿E que será eso tan amareliño?-preguntóulle aos compañeiros.

Colléu un cibo de pan e untóuno na mahonesa. Saboréouno un pouco, e logo dixo:

-¡E estache boa esta sopiña!"

Silvio Santiago. Villardevós, Ed. Galaxia. Biblioteca Básica da Cultura Galega,  nº 40; 1982. Páx. 185-186.