Etimoloxía, derivacións e outras cuestións

Cando e quen empregou por primeira vez o termo “graxo”? Sospeitamos, e argumentamos, que aqueles orfos que polo ano 1834 inauguraron a nosa propia saga de pícaros, xa que a ironía que empregaron para darlle o nome de “Casino” ao cavouco cabo das Burgas onde deron acubillo a tódolos vagos e famentos, empregárona tamén para autodenominarse “graxos”, que como moi ben define Eladio Rodríguez González, significa “graso, mantecoso, que ten grasa ou aspecto de grasa”, nada máis lonxe dos seus corpos famélicos.

“Mentirán”  de Contos da terriña, de Heraclio Pérez Placer,  Biblioteca Gallega, Andrés Martínez Editor, A Coruña, 1895 (vía Galiciana), páx. 64

 “Chinita”  de Contos da terriña, de Heraclio Pérez Placer,  Biblioteca Gallega, Andrés Martínez Editor, A Coruña, 1895 (vía Galiciana), páx. 124

"a alhaxa dos veciños que sempre tapaban e protexían as súas graxadas e bulras ós gardas do Municipio"

Francisco Álvarez de Nóvoa, "Turuleque", Pé das Burgas, 1896. (Desta edición, Biblioteca de La Voz de Galicia, 2002) páx.30

GRAXADA, substantivo derivado de “graxo.

As definicións que de "graxada" atopamos son as seguintes:

-Eladio Rodríguez González (1958-1961): Diccionario enciclopédico gallego-castellano, Galaxia, Vigo: 

1.Acción propia del graxo.  2. Trastada, pillada, travesura de muchachos.

Os graxos na Enciclopedia

Desde antiguos tiempos tienen los orensanos fama tan justificada de buen humor y de ingenio, que esta simple afirmación es un axioma bien comprobado; pero en la segunda mitad del siglo XIX surgieron inesperados acontecimientos locales, durante unos doce años, que tuvieron en jaque a las personas sensatas y a los serenos de la capital. El caso insólito lo cuenta con cierta gracia irónica el orensano por esencia Valentín Lamas Carvajal, en las páginas de Gallegada. Reproducimos aquí, en castellano, parte de lo que el admirable poeta y gran periodista escribió en impecable y perfecto gallego. Pasaron muchos años -dice-; se olvidaron muchos recuerdos; desaparecieron las más viejas costumbres de Orense; pero no se barrió de la memoria de las gentes el recuerdo de Os graxos da Burga. Aun hoy se extiende por las villas de toda Galicia, pues lo mismo que la sombra acompaña al cuerpo, así esta mala fama va siguiendo y persiguiendo también a los hijos de Orense por donde caminan; y como si se tratase de un foro o de una renta perpetua, venimos pagándola nosotros, sin que nos valga reunir dinero para redimir esta gabela que nos echaron a costillas antes de que naciésemos.

Graxo, a palabra

Buscando a palabra “graxo” nos dicionarios actuais e nos das últimas décadas non atopamos ningunha mención que faga referencia a estes personaxes de Ourense, sendo a acepción máis común a que fai referencia ao adxectivo relacionado coa “graxa”.

Pero se consultamos dicionarios máis antigos xa podemos atopar certa información que nos remita ao que buscamos:

Tanto o de Constantino García González (Glosario de voces galegas de hoxe, 1985, Universidade de Santiago, Verba, anexo 27) como o de X. L. Franco Grande ( Diccionario galego-castelán, 1972, 2ª ed., Galaxia, Vigo) recollen o significado de “pilluelos, revoltosos”.

O de Leandro Carré Alvarellos  (Diccionario galego-castelán e Vocabulario castelán -galego, 1979, A Coruña, Moret ) xa recolle información máis precisa, presentando como segunda acepción da palabra: “Así llaman en Orense  a los pilluelos y granujas”.

Graxo de Ourense

 “Mentirán”  de Contos da terriña, de Heraclio Pérez Placer,  Biblioteca Gallega, Andrés Martínez Editor, A Coruña, 1895 (vía Galiciana), páx. 63

Fotografía: Montaxe de Augusto Pacheco: mendigos ou graxos (Foto propiedade de Augusto Guedes "Pacheco")- vía La Región digital 17/10/2014

Incluído o San Luns

"En A esmorga, obra escrita en Buenos Aires ao regreso de Chile, xerada en Chile, de onde saen uns esmorgantes que se emborrachan tres días, incluído o San Luns, e unha boneca de tamaño natural, Sara Braun, é nova no panorama literario e coincide coa Nova Narrativa Galega, integrada por xente moi nova. El xa rousa os sesenta anos cando a escribe, pero utiliza a técnia telefónica e outras moitas innovacións literarias propias do momento."

Mª Xosé Queizán, A boneca de Blanco Amor, ed. Galaxia, Vigo, 2014, páx.143

Sen cidades non hai futuro

"Consciente da significación  da cidade e do progreso: "Sen cidades non hai futuro, nelas é ondese proxectan os grandes problemas", na grande urbe terá facilidade para desenvolver as súas inclinacións sexuais.  Imaxinemos como sería a vida do noso escritor de vivir en Ourense, abafado polo provincialismo reaccionario, baixo o maxisterio de Vicente Risco e máis tarde, probablemente de Ramón Piñeiro. Nunca chegaría a escribir as novelas coas que hoxe gozamos.

  Na obra narrativa de Blanco Amor non encontramos a mística telúrica do maxisterio risquiano nin tampouco a influencia ideolóxica piñeirista que modelou a literatura das seguintes xeracións.

  Os heroes e heroínas das novelas do noso autor, as que representan a conciencia ética, son a clase obrerira e mesmo o lumpen dos arrabaldos cidadáns. Loita contra o mito, a manipulación e a mentira. Non hai espiritualidade, nin sentimento de terra."

Mª Xosé Queizán, A boneca de Blanco Amor, ed. Galaxia, Vigo, 2014, páx.142

Metía medo aquel home escuálido

"Aurelio Andrada saíu galopando pola porta do pazo como outrora. Puña a voar a crina de Lusco e a súa cola ondeante. Un aire de amencer dáballe no rostro, era quen de saltar valados e penedos con furia. Furia, frenesí que estrañamente diminuían o odio, ao chegar ao barrio vello, ás rúas percorridas polos esmorgantes.

 Ao velo, foron pechando todos os garitos, os prostíbulos e as tabernas. Metía medo aquel home escuálido, coas barbas enxameadas en sangue, e os ollos acesos de desesperación. Os cascos de Lusco resoaban nas vellas pedras ourensás como disparos, anuncios asasinos, presaxios de mortes. E a lúa escondíase, a xeada caía e a fera non durmía.

 Non era nos garitos da cidade onde os ía atopar."

Mª Xosé Queizán, A boneca de Blanco Amor, ed. Galaxia, Vigo, 2014, páx.138