Risco en Madrid

7. ESTUDIOS EN MADRID

"Cando vai cumprir os trinta anos, Vicente Risco decide encamiñar a súa vida profesional cara o ensino. Licenciado en Dereito sin vocación e  funcionario de Facenda por obrigación, somentes as súas actividades periodísticas lle reportan algunhas satisfaccións  no plano espiritual. É entón cando pensa en dedicarse á docencia e se matricula na Escola Superior de Maxisterio, en Madrid, onde será alumno de Ortega y Gasset. O primeiro curso iníciao en 1913 e o terceiro e último remátao en xunio de 1916.

Nestes anos da súa primeira estancia madrileña, Vicente Risco será personaxe popular na vida literaria dos círculos e as tertulias, especialmente na do Café de Pombo, na rúa de Carretas, que preside o seu admirado Ramón Gómez de la Serna (nota 46: a noticia dáa Euxenio Montes en La Zarpa, 23-I-1923). De entón data tamén a súa relación con vangardistas tan sinalados como Guillermo de la Torre e Rafael Cansinos Asséns. Estas amistades e este ambiente inconformista e renovador casan ben coa súa coidada personalidade de poeta “raro” e “orixinal”, que por outra parte el adorna con lecturas que lle permiten adquirir amplos coñecementos sobre a literatura europea posterior ao Romanticismo.

Ao mesmo tempo sigue vendo en Oriente unha forma de civilización superior á occidental. Uns anos antes, nun libro inglés de 1911, descubrira a poesía de Rabindranath Tagore, do que se iba convertir nun fervoroso propagandista. Fascinado pola obra do poeta bengalí, fálalle del a cantos o queren escoitar e chega a ser tan insistente co tema que os amigos lle empezan a chamar Tagore; hai incluso xente que pensa que ese é o seu verdadeiro nome. Do que daquela significaba para el o autor de Gitanjali, escribiría en 1930:

   “Agás de estar conforme con moitos dos pensamentos do poeta e pensador Rabindranath Tagore, éste representaba pra min daquela o trunfo do esprito oriental no seo do Oucidente, e os esprito oriental representaba pra min o oposto “per diametrum” á civilización mecánica e maquinista e ao esprito racionalista e materialista que a move.” (nota 47: Nós, nº 104: 15-8-1932)

En 1913, a Real Academia Sueca concedeulle o Premio Nobel de Literatura a Tagore, motivo que aproveitou Risco para dar unha conferencia no Ateneo e dar a coñecer ao poeta hindú nos medios literarios madrileños. Nela insistíu nas ideas que xa lle coñecemos (o orientalismo, o misticismo, a decadencia de Occidente, a primacía do espíritu), pero por vez primeira se referiu a algo que nos permite adiviñar unha certa disposición intelectual de Risco de cara a súa posterior incorporación ao galeguismo: a oposición que el ve xa entre cultura imposta e carácter nacional. Falando da obra realizada polos “babus”, culturalmente asimilados polos ingleses e convertidos en axentes de sustitución da cultura nacional pola da colonia dominadora, di:

“Tales son los resultados de una cultura impuesta, de una educación contraria al carácter nacional, al pasado de la raza, a la constitución mental del pueblo indo. La cultura europea es propia de razas y países en que ha sido preparada por un pasado laborioso, por una larga evolución; pero en los pueblos donde se encuentra con una civilización anteiror, orientada en sentido radicalmente diverso, no puede menos de producir alarmante degeneración en razas que, cuando se desarrollan según su ley propia, conservan todavía toda su fuerza y todo su espíritu. Sólo un genio puede asimilarse lo mejor de lo nuevo permaneciendo adherido centralmente a la tradición: éste es el caso de nuestro poeta.” (nota 48: Vicente Risco: “Rabindranath Tagore”, en La Palabra, nº: 17-18, novembro de 1913)

Son palabras que levan dentro o xermolo dunha nova actitude que aínda tardará uns anos en aflorar, pero que xa está sementada. A cultivala contribuirá en grande medida o contacto que Vicente Risco vai establecer durante a súa estancia madrileña con Luis de Hoyos Sáinz, o seu mestre nunha das disciplinas sobre as que se asentará o seu pensamento galeguista: a Etnografía.”   (Páxs. 41-44)

“En maio de 1930, Risco é pensionado por Real Orde para estudiar Etnografía e Folklore en Alemania. O 14 dese mesmo mes emprende viaxe en tren, as incidencias do cal quedarían rexistradas nas crónicas que  co título de “Da Alemaña”, primeiro, e “Mitteleuropa”, despois, iría enviando a Nós desde xulio de aquel ano e que máis tarde serían collidas en parte no citado volume de Mitteleuropa. (páxs. 81-82)"

1981: Casares, Carlos. Vicente Risco. Ed. Galaxia, Vigo, 1981.” Colección Conciencia de Galicia”. Páxs. 41-44 e 81-82.

El centenario de Tagore

-Pura Vázquez, “El centenario de Tagore”.  20 de marzo de 1964.

Extraído de Paz Rodríguez, José. “Robindronath Tagore e Galiza”. Charla do 7 de maio de 2014 na Asociación Cultural o Facho de A Coruña.

Recuerdo a Tagore

-Gallego Jorreto, Joaquina: “Recuerdo a Rabindranath Tagore”.  El Pueblo Gallego, Vigo, 14 de maio de 1961.

Extraído de Paz Rodríguez, José. “Robindronath Tagore e Galiza”. Charla do 7 de maio de 2014 na Asociación Cultural o Facho de A Coruña.

En la muerte de Rabindra Nath Thakur

Tagore morre o 7 de agosto de 1941, cinco días despois, o 12, o diario de Ourense La Región recolle a noticia. Sen dúbida, a man de Risco anda preto.

“Lo escribo así porque creo que es como se dice. Tagore es, al parecer una grafía inglesa.  También escriben los ingleses “Singapoore”, y se dice “Singapur” (derivado del sánscrito “pura” “ciudad”), “Mysore” y se dice “Maisur”, “Poena” y se dice “Puna”, etc

Bueno, pues, hablando de R.N. Thakur, ni tanto como se dijo, ni tan poco como se dice. Seamos justos.

Ni tan indo que el “Gitanjali” sea el “Gita Govinda”, ni tan “occidental” que pueda ser juzgado como un Premio Nobel cualquiera. Es decir, que la cosa tiene sus más y sus menos.

Claro que nos resulta un poco amerengado, y un tanto recargado de azúcar. Unamuno, acaso con razón, decía que “no tenía huesos”.  Pero puede que Unamuno no fuese demasiado amigo del hueso.

Claro que la síntesis que, al parecer, se proponía R. N. Thakur, es posible que sea imposible, y además, la mayor parte de las veces, lo mestizo suele producirnos cierta repugnancia.

Claro que, a primera vista, parecía haber exceso de pose, en la persona del poeta. Pero también aquí podríamos recordar otra teoría de Unamuno: la de la naturalidad del énfasis.

En fin, no rebajemos tanto, que cerremos los ojos a los destellos que nos puede venir de Calcuta. O de Schanti Niketan. “

  Región, La.  12 de agosto de 1941. Sección Cosas y Días: “En la muerte de Rabindra Nath Takur”. Pág. 1.

Mitteleuropa (III)

Retrato de Tagore dibuxado por Risco

"Eu, se hei dicir verdade, na miña vida souben de que ningún indio vestise deste xeito. As vestimentas indias non son nin tan sequera parentas das de Rabindranath Tagore. Semella que o poeta inventou unha vestimenta e un peiteado de orientalismo convencional para el só.

  Ao ver isto, ao velo sentar no estrado e ficar coma unha estatua, namentres o profesor Lüders fixo unha magnífica presentación en alemán, na que recitou versos sánscritos, a frase que o bohemio Teixeira adica a Fradique Mendes: “un mecanismo de posse montado com tão grande luxo”, non pode por menos de me vir  ás mentes aplicadas a Rabindranath Tagore. Hai, en efecto, nel unha falla de naturalidade que fere a un. Claro está que a énfase é se cadra unha cousa oriental; que a énfase é se cadra unha cousa boa que nós, os occidentais imos perdendo na decadencia universal entre nós das boas formas e do respecto polos homes e polas cousas. Mais de tódolos xeitos, este poeta é teatral de máis. A carón seu, a sinxeleza –quizáis tamén enfática- de Gandhi, ten por forza que gañar moito.

  Despois de Lüders, ergueuse Tagore, pillou os anteollos de ouro, de cristais redondos que levaba no peito, pendentes dunha cadeíña do mesmo, despregou os papeis, e encomenzou a ler. Non lle comprendín nada do que dixo, mais explicoumo despois o xesuíta, e tampouco merece moito a pena.

  Á saída, Tagore foi víctima, coma se fose Ourense, da curiosidade pouco discreta das donas, que se apretuxaban e apuraban todas para velo ben de preto, cos impertinentes postos -moitas xa namentres falaba, estivérono catando con catalexos dos do teatro- e aínda procuraban con disimulo tocar cos dedos a túnica e o caftán, para ver de que tecido estaban feitos. El marchaba sen lles dar tino, solemne, pausado, alleo, ollando ao lonxe, botando os pes un atrás do outro con movemento medio e igual, coas mans atrás, nunha delas o manuscrito da conferencia, os anteollos de ouro caídos sobre o peito...

  Deste xeito esvaíuse diante de min en Berlín, a imaxe de Rabindranath Tagore.”

1934: Risco, Vicente. Mitteleuropa. Ed. Galaxia, Vigo, 1984. 2ª edición.   (1ª edición do ano 1934, Editorial Nós) páxs. 169-173

Publicado orixinariamente na revista “NóS” en: “Rabindranath Tagore” en Nós (Boletín mensual de cultura galega) nº104, año XIV,tomo 9º, Ourense 15 de agosto de 1932, p. 146-148.

Mitteleuropa (II)

Páxina da Revista Nós, nº 104, 1932

 "  ¡Quen che mo había de dicir a min, que agora aquí en Berlín había chegar a ver e ouvi-lo gran poeta bengalí! Voltas que dá o mundo, ¿non si?

 

  Pois ben: souben que Rabindranath Tagore estaba en Berlín, e que, invitado pola Kaiser-Friedrich-Universität, daría unha conferencia tal día, no salón nobre do que foi pazo do Kronprinz. O Canedo fíxose con tarxetas e alá fomos. O salón estaba cheíño. Máis da metade dos asistentes, eran indios. O salón é dun estilo neoclásico severo e suntuoso, cunha gran galería de arcadas por enriba, e con pouca luz. Agardamos moito. Connosco ía un rapaz,  xesuíta valenciano que estudia sánscrito e que está lendo o Buddhacarita d´Açvagosha. É un bo mozo, outo, loiro, guapo, cun levitón e un chapeo de grande ala, moi comunicativo e simpático. Estivo na India, comprende o inglés, e coma Tagore vai falar en inglés, énos de moito servicio a súa compaña. Atrás de nós están sentadas dúas rapazas alemanas; un rapaz indio cor de palosanto, moi elegante, estalles explicando quen é Tagore, a súa vida, a súa parentela, as súas obras, as súas viaxes.

  Entran un fato de indios. Un deles leva unha capucha branca, árabe, atada cun turbante negro, e envólvese nun gran manto negro. Din que é un irmán de Rabindranath. Pola súa vestimenta, semella un mouro marroquí de clase ergueita. Con el van tres rapazas novas, pequenas, da cor e cos ollos das cíngaras, cos movementos rebulideiros e serpexantes das xitaniñas; van vestidas á india: saia longa de vuelo, manto, rodeando o corpo e botado logo pola cabeza. Pola vestimena  semellan figuras da Biblia. Vanse sentar no estrado, nos lugares de preferencia.

  Por fin entran un fato de señores enlevitados e enchaquetados, e no medio deles vai Tagore. A xente érguese e aplausa.

  Tagore vai coma sempre, coa testa descuberta, a branca cabeleira de brillante seda chegándolle aos ombreiros, as longas barbas brancas, respetosas, apostólicas e sabias, o ollar inmóbil, espetado cara adiante, coma mirando para o lonxe, coma se fose alleo a todo, coma se non vise nada, coma se camiñase hipnotizado. Camiña dereito, pausado, solemne, isócrono, mecánico, tamén como hipnotizado, ensimesmado, solagado no pensamento. Leva as mans atrás, e nunha delas o manuscrito da conferencia. Viste unha longa túnica branca, deica os pes, e enriba un caftán negro do mesmo longo..."

1934: Risco, Vicente. Mitteleuropa. Ed. Galaxia, Vigo, 1984. 2ª edición.   (1ª edición do ano 1934, Editorial Nós) páxs. 169-173

Publicado orixinariamente na revista “NóS” en: “Rabindranath Tagore” en Nós (Boletín mensual de cultura galega) nº104, año XIV,tomo 9º, Ourense 15 de agosto de 1932, p. 146-148.

Mitteleuropa (I)

Portada da 1ª edición, ano 1934

"17. RABINDRANATH TAGORE

   Eu fun un gran admirador do gran poeta indio Rabindranath Tagore. Cando lle derono Premio Nobel, eu falei del nunha conferencia feita no Ateneo de Madrid. Aquela conferencia, con gran chea de datos sobre o poeta, a súa castimonia e a secta relixiosa a que pertence (a Brahmo Samaj), publicouse nunha revista escura, chamada La Palabra, que publicaba un  señor taquígrafo do Congreso, unha desas revistas raras que non se sabe onde se atopan nin quen as le.

  Agás de estar conforme con moitos dos pensamentos do poeta e pensador Rabindranath Tagore, este representaba para min daquela o triunfo do espírito oriental no seo do Occidente, e os espírito oriental representaba para min o oposto per diametrum á civilización mecánica e maquinista e ao espírito racionalista e materialista que as move. Hoxe, as circunstancias, en min e mais no mundo, teñen cambiado moito; por unha banda, eu teño descuberto, no Occidente mesmo, as pegadas dun espírito que se pode opor, dentro do noso concepto da cultura, ao espírito racionalista e mecano-materialista; por outra banda, na India mesma, apareceu quen moito mellor do que Rabindranath Tagore, representa a alma enxebre daquela terra, o espírito oriental, e que ademais oponse dun xeito nidio, específico –e patente, teórica e practicamente-, á civilización occidental, e precisamente nos seus aspectos máis odiosos: o Mahatma Gandhi. Ademais, Rabindranath Tagore chegou a nos aparecer coma un contemporizador co occidentalismo mecánico, e ademais, coma un deses universalistas vagos, da escola do gran cursi do Romain Rolland, con ideoloxía de Hotel Metropol. E así, non pode ser.

  Mais o conto é que eu fun outrora tan admirador de Rabindranath Tagore, que en Madrid, tódolos meus amigos daquel tempo, chamábanme Tagore, e aínda os había pouco enteirados desas cousas, que coidaban que eu efectivamente me chamaba así."

1934: Risco, Vicente. Mitteleuropa. Ed. Galaxia, Vigo, 1984. 2ª edición.   (1ª edición do ano 1934, Editorial Nós) páxs. 169-173

Publicado orixinariamente na revista “NóS” en: “Rabindranath Tagore” en Nós (Boletín mensual de cultura galega) nº104, año XIV,tomo 9º, Ourense 15 de agosto de 1932, p. 146-148.